Իր ազգային փոքրամասնությունների դեմ Թուրքիայի շարունակական պատերազմի ժամանակագրությունը (1941-2007թթ.)

Իմ հոդվածի երրորդ և եզրափակիչ մասում ներկայացված են 1941-2007 թվականներին իրականացված հալածանքներից մի քանիսը, որոնք փաստագրել է թուրք պատմաբան Այշե Հյուրը։

– 1941 թվականի դեկտեմբերի 15. թուրքական իշխանությունները չթույլատրեցին գերբեռնված «Ստրումա» նավին, որը տեղափոխում էր նացիստական հետապնդումներից փախչող 769 ռումինացի հրեաների Կոնստանցայից, ափ իջնել Ստամբուլում՝ Պաղեստին գնալու ճանապարհին: Երկուսուկես ամիս հիվանդության, սովի և մահվան պայմաններում մնալուց հետո «Ստրումա»-ն քարշակվեց ափից 23 մղոն հեռավորության վրա՝ առանց շարժիչի, վառելիքի, սննդի, ջրի կամ դեղորայքի: 1942 թվականի փետրվարի 24-ին այն տորպեդահարվեց և խորտակվեց անհայտ սուզանավի կողմից: Փրկվեց միայն մեկ ուղևոր:

– 1942 թվականի նոյեմբերի 11. վարչապետ Շյուքրու Սարաջօղլուի կառավարությունը սահմանեց հայտնի «Հարստության հարկը» փոքրամասնությունների վրա, որը տնտեսական հալածանքների ամենաաղաղակող օրինակներից մեկն է: Հարկ վճարողների 87%-ը ոչ մահմեդականներն էին: Հայ առևտրականները հարկվում էին իրենց կապիտալի 232%-ի չափով, հրեա առևտրականները՝ 179%-ի, հույն առևտրականները՝ 156%-ի, իսկ մահմեդական-թուրք առևտրականները՝ ընդամենը 4.94%-ի չափով: Նրանք, ովքեր չէին կարողանում վճարել իրենց հարկերը, ուղարկվում էին երկրի ներքին հարկադիր աշխատանքային ճամբարներ: «Հարստության հարկի ողբերգության» ժամանակ, որը տևեց մինչև 1944 թվականի մարտը, ընտանիքները կորցրեցին իրենց տները, բիզնեսները, իսկ որոշ դեպքերում՝ նաև կյանքը: Օրենքը ի վերջո չեղյալ հայտարարվեց, բայց պատճառված վնասը մնաց մշտական:

– 1946 թվական. առաջին անգամ համալսարանների ոչ մահմեդական շրջանավարտներին թույլատրվեց ծառայել բանակում որպես պահեստազորի սպաներ: Սակայն այդ ժամանակից ի վեր ոչ մի ոչ մահմեդական Թուրքիայի զինված ուժերում չի բարձրացվել  հրամանատարի կոչման:

– 1946թ. իշխող կուսակցությունը հրապարակեց մի սարսափելի ներքին զեկույց. «Մենք պետք է լուրջ միջոցներ ձեռնարկենք, հատկապես Ստամբուլի հույների դեմ… Մինչև 1953 թվականը՝ Ստամբուլի օսմանյան նվաճման 500-ամյակը, այս քաղաքում չպետք է մնա ոչ մի հույն»։ Զեկույցի համաձայն՝ «Անատոլիան նույնպես պետք է մաքրվի ոչ մահմեդականներից»։

– 1948թ. երբ հրեաները փորձեցին արտագաղթել նորաստեղծ Իսրայելի պետություն, իսկ հայերը՝ Խորհրդային Հայաստան, թուրքական կառավարությունը և նրա հավատարիմ մամուլը, որոնք տարիներ շարունակ ամեն ինչ արել էին նրանց վտարելու համար, սկսեցին հրապարակել հոդվածներ, որոնք արտագաղթել ցանկացողներին ներկայացնում էին որպես «դավաճաններ»։

– 1955 թվականի սեպտեմբերի 6-7-ը. տեղի ունեցան լայնածավալ, պետականորեն կազմակերպված ջարդեր, որոնց թիրախը հիմնականում Ստամբուլի հույն բնակչությունն էր։ Սակայն իրադարձությունները տարածվեցին նաև այլ քաղաքներում, ինչպիսիք են Իզմիրը, Ադանան և Տրապիզոնը։ Հայերն ու հրեաները նույնպես ենթարկվեցին հարձակման։ Որոշ աղբյուրների համաձայն՝ սպանվել է երեք մարդ, մյուսների համաձայն՝ 11, մոտ 300 մարդ վիրավորվել է, իսկ հարյուրավոր կանայք՝ բռնաբարվել։ Պաշտոնական տվյալներով՝ հարձակման է ենթարկվել ավելի քան 5300 շենք, մինչդեռ ոչ պաշտոնական տվյալներով՝ այդ թիվը հասնում է 7000-ի։ Վնասի գնահատականները տատանվում էին 150 միլիոնից մինչև մեկ միլիարդ լիրա։

– 1964թ. Հունաստանի հետ լարվածության սրման հետ մեկտեղ, Թուրքիան միակողմանիորեն չեղյալ հայտարարեց 1930 թվականին Թուրքիայի նախագահ Քեմալ Աթաթուրքի և Հունաստանի վարչապետ Էլեֆթերիոս Վենիզելոսի միջև ստորագրված «Բարեկամության պայմանագիրը»։ Թուրքիայում ծնված և մեծացած տասնյակ հազարավոր հույն քաղաքացիներ բռնի ուժով արտաքսվեցին։ Նրանց թույլատրվեց իրենց հետ վերցնել միայն մեկ ճամպրուկ և շատ փոքր գումար։ Հունական ծագում ունեցող թուրք քաղաքացիների հեռանալու հետ կապված հունական համայնքը հասցվեց ոչնչացման եզրին։

– 1974թ. Ստամբուլի Բալըքլիի հունական հիվանդանոցի հիմնադրամի տնօրենների խորհրդի և պետական գանձարանի միջև դատական գործընթացի վերաբերյալ Թուրքիայի Գերագույն դատարանի որոշմամբ Թուրքիայում ոչ մահմեդական քաղաքացիները պաշտոնապես դասակարգվեցին որպես «ոչ թուրքեր»։

– 1984թ. Փանարի հույն ուղղափառ պատրիարքարանը թույլտվություն խնդրեց փակել Հեյբելիադա աստվածաբանական ճեմարանը՝ նշելով, որ չի կարող ծածկել դրա ծախսերը: Սակայն, թուրքական կառավարությունը, որը մինչ այդ ամեն ինչ անում էր դպրոցը փակելու համար, մերժեց այս խնդրանքը՝ պնդելով, որ այն փակելը հնարավոր չէ Լոզանի պայմանագրով և այլ երկկողմ համաձայնագրերով ու «փոխադարձության սկզբունքով»: Այսօր, չնայած աշակերտներ չունենալուն, դպրոցի թուրք կառավարիչը, որը նշանակվել էր Ազգային կրթության նախարարության կողմից, ամեն օր ներկայանում է աշխատանքի: Պատրիարքարանը շարունակում է ծախսեր կատարել դպրոցը բաց պահելու համար:

– 1985 և 1990 թվականներ. եզդիները, որոնք երկրպագում են Սիրամարգ հրեշտակին, վտարվեցին իրենց տներից և ստիպված եղան զանգվածաբար գաղթել արևմտյան երկրներ, քանի որ հրաժարվեցին դառնալ գյուղական պահակներ Քրդական աշխատավորական կուսակցության (PKK) դեմ։

– 2000-ականներ. Ազգային անվտանգության խորհրդի նիստերի կենտրոնական թեմաներից մեկը «միսիոներական գործունեության դեմ պայքարն» էր։

– 2003 թվականի նոյեմբերի 15. երկու թուրք իսլամիստ ահաբեկիչներ ինքնասպանական հարձակումներ իրականացրին Շիշլիի Բեթ Իսրայել և Գալաթայի Նևե Շալոմ սինագոգների վրա, որոնց հետևանքով զոհվեց 25 մարդ, այդ թվում՝ հարձակվողները, և վիրավորվեց ավելի քան 300 մարդ։

– 2006 թվականի փետրվարի 5. Տրապիզոնի Սանտա Մարիա կաթոլիկ եկեղեցու հայր Անդրեա Սանտորոն դանակահարվեց 16-ամյա թուրք տղայի կողմից։

– 2007 թվականի հունվարի 19. սպանվեց «Ակոս» հայկական թերթի գլխավոր խմբագիր Հրանտ Դինքը։

– 2007 թվականի ապրիլի 18. Մալաթիայում յոթ թուրք ազգայնական երիտասարդներ ներխուժեցին քրիստոնեության վերաբերյալ աշխատություններ հրատարակող «Զիրվե» հրատարակչություն և դաժանորեն սպանեցին գրասենյակի երեք աշխատակիցների։

Տասնամյակներ շարունակվող խտրականության, սեփականությունից զրկելու և բռնությունների պատմությունը Թուրքիայի փոքրամասնությունների նկատմամբ մեկուսացված դեպքերի շարք չէ, այլ հետևողական պետական քաղաքականություն, որը վերաձևեց երկրի ժողովրդագրական և մշակութային պատկերը։ Հազարամյակներով Անատոլիայում արմատավորված հայերի, հույների, հրեաների, ասորիների և եզդիների համայնքները, օրենքների, ահաբեկման և բացահայտ դաժանության ճնշման տակ հասցվեցին չգոյության եզրին։ Նրանց թվաքանակի նվազումը պատահական չէր, այլ ծրագրված։

Թարգմանությունը՝ Ռուզաննա Ավագյանի