Ազգային Փոքրամասնութիւններու Հալածանքները Թուրքիոյ Մէջ Մինչեւ Օրս Կը Շարունակուին, Անոնք Չաւարտեցան 1915-ին
Յարութ Սասունեան
Թուրքիոյ կողմէ հայերու, ասորիներու, յոյներու եւ
հրեաներու նկատմամբ կատարուած հալածանքներն
ու մարդու իրաւունքներու համակարգուած
խախտումները 1915 թուականին չաւատրեցան:
Ցեղասպանութենէն դար մը ետք եւս թրքական
իշխանութիւնները կը շարունակեն ցեղապաշտական,
մերժողական եւ խտրական քաղաքականութիւն
կիրարկել ազգային փոքրամասնութիւններուն
նկատմամբ:
Վերջին ամիսներուն Հայաստանի վարչապետ
Փաշինեանին աջակցող որոշ հայեր սխալելով կը
պնդեն, որ Թուրքիան հետաքրքրուած չէ Հայաստանի
վրայ յարձակումով: Այս պնդումները կ՛անտեսեն ոչ
միայն Հայոց ցեղասպանութեան պատմական
փաստերը, այլ նաեւ Թուրքիոյ անմիջական ռազմական
մասնակցութիւնը՝ 2020 թուականի արցախեան
պատերազմին, որուն պատճառով շուրջ 4000 հայ
զինուորներ զոհուեցան, եւ հազարաւոր ուրիշներ
վիրաւորուեցան: Բացի ատկէ, 1993 թուականին
Թուրքիոյ կողմէ Հայաստանի նկատմամբ կիրարկուած
շրջափակումը մինչեւ օրս կը շարունակուի։
Քիչերը գիտեն, որ 1993-ին Թուրքիան նոյնիսկ
քննարկած էր Հայաստանի վրայ ուղիղ ռազմական
միջամտութեան կարելիութիւնը: Այդ ժամանակ
Հայաստանի մէջ Յունաստանի դեսպան Լէոնիտաս
Քրիզանթոփուլոսը աւելի ուշ իր յուշագրութիւններուն
մէջ նկարագրած է այդ կասեցուած ծրագիրին
հանգամանքները:
Թուրք պատմաբան Այշէ Հիւրը կազմած է թրքական
իշխանութիւններուն հակահայկական,
հակաասորական, հակայունական եւ հակահրէական
քաղաքականութեան ընդարձակ ժամանակագրութիւն:
Անոր ցանկը կը սկսի 1923 թուականէն եւ կ՛աւարտի
2007 թուականին, երբ հայ լրագրող Հրանդ Տինք
սպաննուեցաւ Պոլսոյ մէջ` թուրք ծայրայեղականի մը
կողմէ: 2018-ին Հիւրը ինք եւս դատապարտուեցաւ 15
ամսուան բանտարկութեան՝ ընկերային ցանցերու մէջ
կատարած իր գրառումներուն համար, թէեւ
դատավճիռը պայմանականօրէն կասեցուեցաւ, այն
պայմանաւ որ ան հինգ տարի շարունակ զերծ մնայ
նմանատիպ իրաւախախտումներէ:
Կը ներկայացնենք անոր փաստագրուած գրառման
առաջին մասը․
– 1923 մարտ 16. Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք
Ատանայի մէջ ունեցած իր ելոյթին ընթացքին
յայտարարեց. «Երկիրը վերջապէս հաստատուած է իր
իսկական տէրերուն ձեռքը: Հայերը եւ միւսները հոս
իրաւունքներ չունին: Այս բերրի հողերը բացառապէս
եւ իրաւամբ թրքական հողեր են»:
– 1923 յունիս. հրեայ, յոյն եւ հայ պաշտօնեաները
արձակուեցան իրենց պետական պաշտօններէն, եւ
զանոնք փոխարինեցին իսլամներով: Անատոլուի մէջ ոչ
իսլամ փոքրամասնութիւններու տեղաշարժին վրայ
սահմանափակումներ դրուեցան: Շատեր, որոնք
ժամանակաւորապէս լքած էին իրենց տուները, այլեւս
չկարողացան վերադառնալ: Միեւնոյն ժամանակ
խոչընդոտներ ստեղծուեցան Պաղեստին արտագաղթել
փորձող հրեաներուն ճամբուն վրայ։
– 1923 սեպտեմբեր. որդեգրուեցաւ հրամանագիր,
որով արգիլուեցաւ վերադարձը հայերուն, որոնք
պատերազմի ընթացքին փախուստ տուած էին
Կիլիկիայէն եւ Արեւելեան Անատոլուէն:
– 1923 դեկտեմբեր. Չորլուի փոքրիկ հրէական
համայնքին հրամայեցին 48 ժամուան ընթացքին լքել
քաղաքը: Թէեւ որոշումը յետաձգուեցաւ Գլխաւոր
ռաբբունարանի բողոքէն ետք, բայց եւ այնպէս,
Չաթալճայի հրեաներուն նկատմամբ նմանատիպ
հրաման մը անմիջապէս ուժի մէջ մտաւ:
– 1924 յունուար 24․ նոր օրէնքով սահմանուեցաւ, որ
միայն «թուրքերը» պէտք է ըլլան դեղագործներ, ինչ որ
փաստօրէն ոչ իսլամներուն կ՛արգիլէ զբաղիլ այս
մասնագիտութեամբ:
– 1924 թուականի մարտ 3. Կրթութեան միաւորման
մասին օրէնքի համաձայն, փակուեցան քառասուն
ֆրանսական եւ իտալական դպրոցներ: Ազգային
փոքրամասնութիւններու դպրոցներուն համար
ճշդուեցան խիստ սահմանափակումներ`
վերանորոգութեան, ընդարձակման եւ նոր
շինարարութեան հարցերով: Անոնց ուսումնական
ծրագիրներն ու քննութիւնները անցան ազգային
կրթութեան նախարարութեան վերահսկողութեան
տակ:
– 1924 ապրիլի 3. «Փաստաբաններու մասին»
օրէնքին համաձայն, 960 փաստաբանի «բարոյական
նկարագիր»-ի արժեւորում կատարուեցաւ, եւ այս
պատճառով 460 փաստաբաններ զրկուեցան իրենց
արտօնագիրներէն։ Հրէական ծագում ունեցող
փաստաբաններուն 57 տոկոսը եւ յունական ու
հայկական ծագում ունեցող փաստաբաններուն երեք
քառորդը ստիպուած եղան հրաժարիլ իրենց
մասնագիտութենէն:
– 1925 յունուար 29. յոյն պատրիարք Կոնստանդինոս
Արապօղլուն բռնի ուժով շոգեկառք նստեցուցին եւ
արտաքսեցին Յունաստանի Սալոնիք քաղաք՝ պարզ
այն պատճառով, որ թրքական կառավարութիւնը զայն
չէր սիրեր: Յունաստանը դիմեց Ազգերու լիկային`
վկայակոչելով Լոզանի պայմանագիրի խախտումները,
սակայն յետս կոչեց բողոքը, երբ Թուրքիան սպառնաց
վտարել նոյնինքն պատրիարքարանը: Միջադէպը
հետագային ներկայացուեցաւ իբրեւ կամաւոր
հրաժարում:
– 1926 փետրուար 17. Քաղաքացիական օրէնսգիրքի
ընդունումէն ետք հայկական, հրէական եւ յունական
համայնքներուն վրայ ճնշում բանեցուեցաւ՝
հրաժարելու Լոզանի պայմանագիրով իրենց
երաշխաւորուած փոքրամասնութիւններու
իրաւունքներէն:
– 1926 ապրիլ 22. օրէնքով սահմանուեցաւ, որ
ամբողջ առեւտրական նամակագրութիւնը կատարուի
թրքերէնով, որուն պատճառով հազարաւոր ոչ
իսլամներ, որոնք չէին տիրապետեր գրաւոր
թրքերէնին, զրկուեցան աշխատանքէն: Այս
դասաւորման պատճառով հինգ հազար յոյներ
կորսնցուցին իրենց աշխատանքը:
– 1926 օգոստոս 1. Թուրքիոյ կառավարութիւնը
յայտարարեց իր իրաւունքին մասին` բռնագրաւելու
այն ամբողջ գոյքը, զոր ոչ իսլամներ ձեռք բերած էին
մինչեւ 23 օգոստոս1924՝ Լոզանի պայմանագիրի ուժի
մէջ մտնելու օրը:
– 1927 օգոստոս 17. Էլզա Նիէկոն` 22-ամեայ հրեայ
կինը, սպաննուեցաւ Օսման Ռաթիփ պէյի `
ամուսնացած եւ թոռներու տէր տղամարդու մը կողմէ,
որ երկար ատեն կը հետապնդէր այդ կինը։ Երբ
հրէական համայնքը համարձակեցաւ բողոքել
պետութեան կողմէ յանցագործութիւնը ծածկելու
փորձերուն դէմ, հակասեմական յարձակումներու ալիք
բարձրացաւ մամուլին մէջ: Քանի մը հրեաներ
հետապնդուեցան «թրքական ինքնութիւնը
վիրաւորելնուն» համար:
– 1928 յունուար 13. Պոլսոյ համալսարանի
իրաւաբանական բաժանմունքի ուսանողները,
ձգտելով հաճելի թուիլ վարչակազմին,
լաստանաւերուն եւ երկաթուղիներուն վրայ կախեցին
պաստառներ՝ «Քաղաքացինե՛ր, թրքերէն խօսեցէ՛ք»
գրութեամբ: Թերթերը լայնօրէն անդրադարձան այս
քարոզարշաւին, եւ բազմաթիւ ոչ իսլամներ
հետապնդուեցան «թրքական ինքնութիւնը
վիրաւորելնուն» համար` պարզապէս իրենց մայրենի
լեզուով խօսած ըլլալով:
– 1928 ապրիլ 11. «Բժշկութեան եւ յարակից
մասնագիտութիւններու գործնական իրականացման
կարգի մասին» նոր օրէնքը սահմանափակեց
բժշկական գործունէութիւնը միայն «թուրք»
համարուողներուն համար` այդ մասնագիտութենէն
գործնականօրէն զրկելով ոչ իսլամները:
– 1929 սեպտեմբեր. Գանձապետարանը որոշեց հարկ
գանձել նուիրատուութիւններէն եւ փոխանցումներէն,
որոնք կը կատարուէին հրէական դպրոցներուն, Օր
Ահայիմ հիւանդանոցին, Օրթաքէոյի որբանոցին եւ
սինակոկներուն` զանոնք նկատելով առեւտրական
հաստատութիւններ: Այս քայլերը կիրարկուեցան
յետադարձ ուժով` 1925-էն: Գլխաւոր ռաբբունարանը,
չկարողանալով վճարել այդ բարձր տուրքերը,
կանգնեցաւ բռնագանձման վտանգին դէմ յանդիման:
Կառավարութեան ճնշումը շարունակուեցաւ, եւ
նուիրատուութիւննե
